Zen is 'Eenvoud'
Je leven wordt voor een groot deel bepaald door vaste routines die je werktuiglijk uitvoert. Je opstaan 's ochtends, het ontbijt,
de gang naar je werk, ze zijn zo vertrouwd dat je geest er niet meer bij aanwezig is, die dwaalt gemakkelijk weg naar het verleden
of de toekomst. Doordat je niet echt aanwezig bent in al die zich herhalende handelingen worden deze saai. En aan deze saaiheid wil
je dan weer ontsnappen door te dagdromen over spannender momenten in je leven, of door er op gezette tijden van weg te vluchten in
nieuwe ervaringen die je geest weer prikkelen: avontuurlijke vakanties, nieuwe relaties, of het bewandelen van een nieuwe
spirituele weg. Dit drijft je rusteloos door het leven, steeds op zoek naar nieuwe indrukken, steeds weer van jezelf vandaan.
Haaks hierop staat de weg van Zen. Zen zoekt de vervulling van het leven niet in een steeds complexer bestaan, maar in het
doordringen in de eenvoudige werkelijkheid van alledag. De terugkeer van jou in de kleine dagelijkse routines, maar nu met een
aandachtige geest, opent een nieuwe kijk op je leven. Wie en wat jij in wezen bent, weerspiegelt zich niet zozeer in de reizen die
je onderneemt, of dat nu in de fantasiewereld van een boek, de ideeënwereld van een leer of een echte wereldreis betreft. Wie jij
in wezen bent wordt veeleer zichtbaar in jouw omgang met de gewone dingen van iedere dag, jouw aanwezigheid van moment tot moment,
jouw reactie op wat het leven je aanreikt op dit ogenblik. Onze geest is vol van ideeën en plannen, zorgen en angsten. Deze benemen ons het zicht op wat er ieder ogenblik gebeurt. Vooral op momenten dat we menen dingen werktuiglijk te kunnen doen omdat ze tot dagelijkse routines lijken te behoren, worden we geregeerd door die denkende, plannenmakende en bezorgde geest. Maarten Houtman beschrijft het als volgt:
Jij bent een van die ogen en oren
in dat onvoorstelbaar grote gebeuren
en het gaat erom dat je je ogen open hebt en je oren open
dat je ziel open is voor wat er gebeurt.
Dan hoef je je geen zorgen te maken,
dan zul je vanzelf doen wat nodig is.
Daar heb je niet het oordeel van een ander voor nodig.
Je hoeft alleen maar te doen,
zoals je je hand naar het kopje beweegt waar je uit wil drinken:
zo vanzelf, zonder enige bedenking.
Zoals je een kopje oppakt, zo is het leven.
In de eenvoud van het leven vinden we de Zen van het leven. Zonder het te beseffen vluchten we vaak in een complexe wereld, om
vervolgens te ontdekken dat je daarin alleen maar vervreemdt van jezelf. Velen roepen zelfs zoveel spanning in hun leven op dat ze
er overspannen van worden.
Op de vraag van een leerling aan zijn meester wat hij moest doen om het geheim van Zen te doorgronden, antwoordde deze: 'Eten als
je honger hebt, drinken als je dorstig bent, slapen als je moe bent.' In deze eenvoudige, basale zaken van het leven vind je de weg
naar wie je werkelijk bent. Bevrijding vind je niet in spirituele geschriften, niet in reizen naar de Himalaya. Inzicht in het
bestaan wordt je zomaar aangereikt op ieder moment van je leven, in de kleine dingen van de dag, in spontane ontmoetingen met
mensen, als je ze vrij en open tegemoet treedt.
De zitmeditatie is een uitdrukking van de opperste eenvoud. Wat is er immers eenvoudiger dan 'enkel zitten'? Je ervaring heeft je
inmiddels geleerd dat wat zo simpel lijkt, in de praktijk allesbehalve gemakkelijk is. Je bent eerder geneigd uit te roepen: Wat is
er moeilijker dan 'enkel zitten'? De weg van Zen vraagt om een grote inspanning omdat eenvoud niet gemakkelijk binnen ons bereik
ligt. Hoe oefen je haar?
In de eerste plaats kun je de beoefening van de meditatie omringen met eenvoud. Dit weerspiegelt zich in een rustige plek en een
sober ritueel. Gebruik geen ingewikkelde oefeningen of moeilijke teksten als introductie tot het zitten. De eenvoud wordt echter
vooral bedreigd door de wervelende geest die je meeneemt op zijn spannende tochten naar verleden en toekomst. Je hebt al geleerd
dit constaterend waar te nemen en te aanvaarden, want zo werkt je geest nu eenmaal. Je kunt nu als extra hulpmiddel het woord
'eenvoud' inschakelen. Je kunt dit woord aan het begin van de meditatie 'opladen' door het 'bewust gaan zitten', het 'gronden' en
het 'ontspannen', de hele opbouw van de juiste meditatiehouding dus, inwendig te benoemen als 'eenvoud'. Je trekt je terug uit de
veelvoudige wereld waarin je vele rollen vervult, naar deze ene plek waarin je alle maskers aflegt om thuis te komen bij jezelf.
Deze 'vereenvoudiging' van je bestaan benoem je met 'eenvoud'. Als nu je geest je dreigt mee te voeren uit deze enkelvoudige
toestand, kun je dat opgeladen woord 'eenvoud' gebruiken om terug te schakelen naar het hier en nu op je bankje of kussen. Door het
inwendig uitspreken van het woord worden de zithouding, de gronding en de ontspanning weer opgeroepen. Belangrijk is dat je het
opladen aan het begin van de meditatie zorgvuldig hebt uitgevoerd. Probeer het uit. Bij mij werkt het prima.
In de tweede plaats wordt de 'Zen van het bankje' alleen de 'Zen van je leven' als je de vereenvoudiging van het bestaan je
dagelijks leven laat doordesemen. Dit betekent een langzaam steeds meer aanwezig zijn in de kleine dingen die je doet. De weg van
Zen gaan is niet je leven een andere wending geven door steeds maar andere dingen te gaan doen, nieuwe baan, nieuwe partner, nieuwe
boeken, nieuwe cursussen, een nieuwe leraar. De weg van Zen gaan is je leven een andere wending geven door eenvoudig, aanwezig,
open in het leven te staan. Je zult ontdekken dat alles dan vanzelf nieuw wordt, omdat je het anders gaat zien. De uiteindelijke
bevrijding is niet afhankelijk van de grote plannen die jij voor je leven ontwerpt. Een Zen-verhaal:
Een monnik vroeg aan Chao-chou: 'Meester wat is mijn eigen zelf?'
'Heb je je rijstepap op?' vroeg de meester.
'Ja, ik ben klaar,' antwoordde de monnik.
'Ga dan je afwas doen,' zei de meester.
Toen de monnik dit hoorde, ontwaakte hij plotseling.
(Uit: 'De zen van het leven', © Jos Stollman)